Cách chọn thép cho công trình nên bắt đầu từ hồ sơ thiết kế, bảng khối lượng và yêu cầu vật tư, không bắt đầu từ một bảng “móng dùng mác nào, dầm dùng thép nào”. Với mỗi hạng mục cần xác định đúng nhóm sản phẩm, quy cách, mác/tiêu chuẩn, chiều dài hoặc kích thước, bề mặt/gia công và hồ sơ phải giao. Phần lựa chọn tiết diện, đường kính hoặc cường độ theo tải vẫn thuộc thiết kế kết cấu.
Muốn chọn đúng thép, trước hết phải xác định đang mua nhóm sản phẩm nào
Cùng gọi chung là “thép công trình” nhưng thép cốt bê tông, thép hình H/I/U/V, thép tấm, ống/hộp và xà gồ là các nhóm sản phẩm khác nhau. Chúng có cách ghi quy cách, hệ tiêu chuẩn và cách nghiệm thu khác nhau. Vì vậy không nên gom tất cả vào một bảng chọn theo tên hạng mục.
Với thép cốt bê tông, hồ sơ thường chỉ định đường kính, mác và tiêu chuẩn. TCVN 1651-2:2018 hiện vẫn có hiệu lực đối với thép thanh vằn CB300-V, CB400-V, CB500-V và CB600-V. Đây là nhóm sản phẩm khác với thép hình kết cấu; ký hiệu CB400-V không thể dùng thay cho SS400 hoặc A36 chỉ vì cùng có con số “400”.
Với thép hình, cần đọc đúng H × B × tw × tf hoặc designation của catalogue, kg/m, mác/tiêu chuẩn và chiều dài. Với thép tấm, trọng tâm là chiều dày × khổ × chiều dài; với ống/hộp lại cần đường kính/kích thước ngoài, chiều dày, chiều dài và phương thức sản xuất nếu hồ sơ có yêu cầu.
Nếu dự án là kết cấu thép và cần đi sâu cách chuyển từ bản vẽ/bảng khối lượng sang yêu cầu vật tư, xem cách đọc yêu cầu thép cho kết cấu thép. Bài này giữ vai trò routing rộng hơn giữa các nhóm sản phẩm vật tư.
Tách rõ mác thép, tiêu chuẩn và quy cách để tránh “chọn đúng tên nhưng sai vật tư”
Mác thép mô tả lớp yêu cầu vật liệu; tiêu chuẩn xác định phạm vi và các yêu cầu áp dụng; quy cách xác định hình học của sản phẩm. Ba lớp này liên quan nhưng không thay thế cho nhau.
Ví dụ CB400-V thuộc TCVN 1651-2:2018 dành cho thép thanh vằn cốt bê tông. JIS G 3112 hiện đã có bản 2025 cho steel bars for concrete reinforcement. Trong khi đó SS400 thuộc JIS G 3101 và A36 thuộc ASTM A36/A36M, thường gặp ở nhóm thép kết cấu. Không nên lập bảng kiểu “CB400 tương đương SS400” hoặc “SD390 dùng thay CB400” nếu hồ sơ không có căn cứ kỹ thuật cho việc thay đổi hệ tiêu chuẩn.
Quy cách cũng phải được khóa riêng. Một cây I200 không được xác định hoàn chỉnh chỉ bằng chiều cao 200 mm; một ống DN100 không được xác định hoàn chỉnh nếu thiếu OD/thickness hoặc Schedule theo hệ áp dụng; một tấm “10 ly” vẫn cần khổ, chiều dài và mác/tiêu chuẩn.
Do đó bước “chọn thép” ở phía mua hàng nên hiểu là nhận đúng yêu cầu kỹ thuật từ hồ sơ và chuyển nó thành dòng đặt hàng không mơ hồ, không phải tự thay công việc tính toán của kỹ sư thiết kế.
Không nên chọn đường kính, tiết diện hoặc mác chỉ theo tên hạng mục công trình
Móng, cột, dầm, sàn, nhà xưởng, cầu trục hay khung máy chỉ là bối cảnh sử dụng. Cùng một tên hạng mục nhưng tải, nhịp, sơ đồ kết cấu, điều kiện liên kết và môi trường có thể rất khác nhau. Vì vậy các rule kiểu “mỗi hạng mục luôn dùng một mác hoặc một tiết diện cố định” không đủ để làm căn cứ mua vật tư.
Đối với bê tông cốt thép, đường kính, số lượng và mác thép phải đi từ bản vẽ kết cấu và bảng thống kê cốt thép. Đối với kết cấu thép, tiết diện H/I/U/V hoặc ống/hộp cần đi từ bản vẽ, bảng khối lượng và các đặc trưng mà thiết kế đã kiểm. Nhà cung cấp có thể hỗ trợ đối chiếu nguồn hàng tương ứng, nhưng không nên tự đổi tiết diện hoặc mác để “tiết kiệm” nếu chưa có phê duyệt.
Cũng không nên dùng trọng lượng làm shortcut về khả năng chịu lực. Một tiết diện nặng hơn không mặc nhiên là phương án phù hợp hơn; khả năng làm việc còn liên quan cách phân bố vật liệu, trục làm việc, chiều dài, giằng và liên kết.
Nếu nguồn hàng không có đúng vật tư trong hồ sơ, cách xử lý phù hợp là lập phương án thay thế với dữ liệu đầy đủ rồi chuyển bên thiết kế/QA phê duyệt. Giá thấp hơn hoặc hàng có sẵn nhanh hơn chỉ là yếu tố thương mại, không tự tạo ra tính tương đương kỹ thuật.
Từ bản vẽ hoặc bảng khối lượng sang yêu cầu báo giá cần khóa những trường dữ liệu nào?
Một yêu cầu báo giá vật tư thép nên bắt đầu bằng tên nhóm sản phẩm → quy cách đầy đủ → mác/tiêu chuẩn → chiều dài/kích thước → số lượng → bề mặt/gia công → chứng từ → điểm giao. Với từng nhóm sản phẩm, cách ghi quy cách sẽ khác nhau.
Ví dụ, thép hình cần H × B × tw × tf hoặc designation đầy đủ; thép tấm cần thickness × width × length; thép hộp cần kích thước ngoài × chiều dày × chiều dài; ống tròn có thể cần OD/DN/NPS, thickness/Schedule tùy hệ hồ sơ. Với rebar, nên ghi đường kính, mác theo tiêu chuẩn và dạng giao thẳng/cuộn khi có liên quan.
Số lượng có thể được biểu diễn bằng cây, tấm, cuộn hoặc khối lượng tùy nhóm. Nếu dùng barem/kg/m để dự toán, nên ghi nguồn catalogue hoặc tiêu chuẩn khi hồ sơ đã khóa. Barem phù hợp cho bóc tách và kiểm tra ban đầu nhưng không thay kết luận thiết kế hay điều kiện thanh toán đã thỏa thuận.
Phần chứng từ cần viết theo yêu cầu thực tế thay vì câu mặc định “đầy đủ CO/CQ”. Nếu cần truy xuất lô, hãy nêu rõ MTC/Heat-Lot; nếu cần chứng từ xuất xứ thì ghi C/O. Xem cách đọc C/O, C/Q và MTC.
Mẫu yêu cầu báo giá thép hình có thể viết như thế nào?
Với H/I/U/V, cách gửi gọn nhất là giữ nguyên quy cách trên bản vẽ hoặc bảng khối lượng và để mỗi dòng vật tư đủ dữ liệu để nhà cung cấp không phải tự suy. Ví dụ, H và I thường cần H × B × tw × tf; U cần đầy đủ chiều cao, cánh và chiều dày theo đúng designation; V/L cần A × B × t hoặc A × B × t nếu hai cạnh khác nhau.
DỰ ÁN: NHÓM SẢN PHẨM: H / I / U / V-L QUY CÁCH ĐẦY ĐỦ: MÁC THÉP + TIÊU CHUẨN: CHIỀU DÀI: SỐ LƯỢNG: YÊU CẦU CẮT / GIA CÔNG / BỀ MẶT: CHỨNG TỪ CẦN GIAO: ĐỊA ĐIỂM GIAO: THỜI ĐIỂM CẦN HÀNG: TÀI LIỆU ĐÍNH KÈM: bản vẽ / bảng khối lượng / catalogue tham chiếu nếu có
Nếu hồ sơ chưa khóa một trường, nên để rõ “chờ xác nhận” thay vì tự chọn một mác, chiều dày hoặc tiêu chuẩn gần giống. Khi đã xác định đúng nhóm, có thể chuyển thẳng tới thép hình H, thép hình I, thép hình U hoặc thép hình V/L để kiểm nguồn hàng và giá theo đúng quy cách.
Mẫu này là khung truyền dữ liệu cho báo giá, không phải biểu mẫu kỹ thuật bắt buộc. Nếu bản vẽ đã có mã cấu kiện hoặc bảng vật tư chi tiết, nên giữ nguyên các mã đó trong file gửi nhà cung cấp để hai bên đối chiếu cùng một dòng vật tư.
Khi nhận hàng, “đúng thép” phải được kiểm lại bằng vật tư thực tế và hồ sơ lô
Ngay cả khi yêu cầu báo giá đúng, bước nhận hàng vẫn cần xác nhận lô thực tế có khớp đơn đặt hàng hay không. Với thép hình/tấm/ống hộp, cần kiểm quy cách, chiều dài hoặc khổ, số lượng/khối lượng, mác/tiêu chuẩn và bề mặt theo tiêu chí mà PO hoặc kế hoạch kiểm tra yêu cầu. Với rebar, cần đối chiếu marking, đường kính, mác và hồ sơ của đúng nguồn hàng.
Không nên dùng một mức dung sai chung cho mọi sản phẩm thép. Dung sai kích thước, chiều dài và khối lượng phải quay về tiêu chuẩn sản phẩm hoặc tài liệu được viện dẫn. Cũng không nên thấy lô “nhẹ hơn barem” rồi kết luận ngay là không đủ khả năng chịu lực; trước hết phải xác định đúng mặt cắt, tiêu chuẩn và phương pháp giao nhận.
Khi phát hiện vật tư khác hồ sơ, nên tách ba câu hỏi: hàng có đúng thứ đã đặt không; nếu khác thì khác ở lớp nào; và dự án có cho phép chấp nhận/thay thế không. Cách này rõ hơn nhiều so với nhận hàng dựa trên tên thương mại hoặc kinh nghiệm “loại này thường dùng cho công trình đó”.
Sau khi nhóm sản phẩm đã rõ, có thể chuyển tới các trang thương mại chính tương ứng như thép xây dựng, thép hình, thép tấm hoặc ống – hộp để kiểm nguồn hàng và giá.
Câu hỏi thường gặp về cách chọn thép cho công trình
Có thể chọn CB300-V hay CB400-V chỉ theo móng, cột, dầm không?
Không. Mác và bố trí cốt thép phải theo bản vẽ kết cấu hoặc hồ sơ thiết kế, không theo một rule hạng mục dùng chung.
SS400 và CB400 có phải hai mác gần tương đương vì cùng có số 400?
Không. Chúng thuộc các nhóm sản phẩm và hệ tiêu chuẩn khác nhau; con số giống nhau không tạo ra quan hệ tương đương.
Thép nặng hơn có phải luôn chịu lực tốt hơn không?
Không. Khả năng cấu kiện còn phụ thuộc hình học tiết diện, vật liệu, chiều dài, tải, liên kết và điều kiện ổn định.
Khi thiếu đúng vật tư trong hồ sơ có thể tự đổi sang loại gần nhất không?
Không nên. Cần lập dữ liệu phương án thay thế và theo quy trình phê duyệt kỹ thuật của dự án.
Nhà cung cấp nên hỗ trợ ở bước nào?
Phù hợp nhất là đối chiếu đúng yêu cầu kỹ thuật, nguồn hàng, quy cách, chứng từ, giá và giao nhận sau khi yêu cầu kỹ thuật đã được xác định.
